Akabbiro Mpologoma

Ebifaananyi

slide 1
Image Slide 2
Image Slide 1
Image Slide 3
IMG_0070.jpeg
IMG_0075.jpeg
IMG_0117.jpeg
IMG_9826.jpeg
IMG_9818.jpeg
IMG_9943.jpeg
IMG_9994.jpeg
IMG_9985.jpeg
IMG_9954.jpeg
IMG_9951.jpeg
IMG_9927.jpeg
previous arrowprevious arrow
next arrownext arrow
Shadow

Emirimu e Mmengo

Enkulaakulana ya wofiisi e Mmengo

Enkulaakulana ya wofiisi e Mmengo

 

 

 

Wofiisi nga ewedde okulungoosebwa

Wofiisi nga ewedde okulungoosebwa

Ebyobulambuzi ebyenjawulo mu kika ky'Endiga

EBYOBULAMBUZI AKABBIRO KAFFE AK’EMPOLOGOMA

EKIGGYA KYA MBAALE WAKATI MU BUSOZI EKKUMI EMBUGA YA WANNEMA EYAKOZESA

ABAANONA KIBUUKA AKAKALU MU KIGGWA ETTAMBIRO ‘KIWUMMULO’ ERYA KIBUUKA

OMUMBAALE ENSOZI ‘KYEKKULIDDE’ NE ‘WANKATA’

Soma Ku Ebyobulambuzi Mu Kika ky'Endiga

AMASAZA OMULI OBUTAKA N’EBYAFAAYO BY’ENDIGA

Obutaka bw’Abaganda obukulu busangibwa ku busozi munaana. Obusozi buno buli Mbaale mu Mawokota, ez’obutaka okutuula Abataka Abamasiga mu butaka bwabwe. Wewaawo waliwo n’obutaka bw’Abendiga obutali ku butaka obukulu e Mbaale. KYAGGWE, Abantu ba Katonda Abaasooka gye Baabeeranga Katonda ye yatonda Ggulu era nga Ggulu ono yazaala Nambi muka Kintu, Ssebunnya oluvannyuma eyafuuka Walumbe, ate ne Kayiikuuzi omununuzi w’ensi eno. Ggulu ye yavaamu abantu bonna abali munsi kuba ye taata wa Nambi mwe tuva. Wano Abaganda kye tuva tuyitibwa ‘Bazzukulu ba Nambi’. Embuga ya Ggulu mwe yazaalira abaana be bano eri mu Ggulu e Mukono mu Kyaggwe. Nambi yava mu mbuga eno okugenda okufumbirwa Kintu, omusajja mwe tuva era Abaganda mu ngeri yeemu kye tuva tuyitibwa ‘Abaana ba Kintu abataggweerawo ddala’, olumu ne tuyitibwa ‘Abazzukulu ba Kintu’ E Kyaggwe eriyo balubaale n’emisambwa egiwera mwe tuyita okwogera ne Katonda, era waliyo n’abasezi bangi nga wano we wava ebigambo nti ‘E Bukunja bakunja balamu, tebakunja miti’.Okusera emmere, n’abantu, n’okusera okw’okulya abantu kiva ku kulagajjalira ddiini yaffe olwo ebitambo n’ebyefuula mukoko mu bazzukulu ne bibakozesa ebyambyone sso nga mu ddiini yaffe embeera eno esobola okumalibwawo abazzukulu ne beeyagala. E Kyaggwe nate eriyo olusozi Wagala; n’ekibira Buvuma; n’abeeyo gye baddukiranga. Era mu buli bitundu mwabeerangamu ebifo bingi ewaddukiranga abantu. Eriyo n’olusozi lw’Abaliga oluyitibwa Ssi esibuka essiga lya Kibeevu. Ssese, Ensibuko ya Balubaale. Essaza lino lya byafaayo nnyo mu ddiini yaffe ey’Okusamira anti balubaale bangi gye basangibwa. Wanga eyali omwana wa Kintu nga kabona we ye Luboobi ali Ssese, Lubaale Musisi ekiggwa kye ekimu kyali Funvu e Ssese, Lubaale Wamala asibuka Ssese, Lubaale Sserwanga Mukasa omwana wa Wannema omukulu naye ali Ssese, Lubaale Kibuuka e Mbaale omwana wa Wannema owookubiri naye asibuka Ssese, n’abalala nga bwe t u n a a g e n d a t u b ala b a b a n gi b alin a a k a k w a t e k u S s e s e. E s s a z a S s e s e lirim u e bizin g a kin a a n a m u bin a n g a k u b y o n k a a g a m u bit a a n o k w e k u b e e r a a b a n t u.E m b u g a y a L u b a ale W a n n e m a e ri S s e s e k u ky alo Kitin d a e kiri k u kizin g a B u k a s a. K a b a k a y e n n a a b e e r a k u N n a m ulo n d o b w a g e n d a o k ula m b ula e m u kif o kin o t a s ula a n ti kit w alib w a n ti e riy o k a b a k a w a a y o W a n n e m a, a k ulir a e mis a m b w a g y o n n a e gis a n gib w a e B u k a s a. M u g a n d a w a W a n n e m a y ale e t a e m b w a n’e m ulu m a e r a o k u g ulu k w e n e k ule m ala. E y ale e t a e m b w a b w e y ala b a birin n y e e n k a n d a g g o k w e k u d d u kir a e S sin g o e r a a b a a m u s a n g a k w e k u m u j e r e g a n ti ‘b w e w a m ala o k ule m a z a m u g a n d a w o n g a w e d d u kir a’, a w o n n o e rin n y a W a m ala n g a likala n’ennyanja yaayo ng’etuumibwa linnya lye limu. Eddiini etuyigiriza okwetonda n’okusonyiwa.Tewali nsonga yaddusa Wamala, ekyandibadde ekikulu kwe kwetonda ne basigala nga bali wamu. Omuzadde ye muzadde, Musisi taata wa Wamala, (omwana omukulu) ne Wannema (omwana owookubiri) teyawondera mutabani nti amukangavvule. Naffe tutwale ekyokulsbirako ekirungi ng’ekyo tukolenga tutyo. Ekifo Nanziri kikulu nnyo nga nakyo kikuumibwa omusambwa Nanziri.Ku Nanziri kwe tusanga ebiyiriro ebiyiwa mu nnyanja Nalubaale. Omuntu yenna bw’aba tannatuuka ku biyiriro bino, asanga ekyoto ky’aseesaamu okusooka nga bw’ayogera ensonga ze z’ayagala Katonda amukolereko.Olumala okwogera ensonga zo, weeyongerayo mu kikko okugenda okusaba Katonda, era eno mu mazzi amayonjo agakulukutira mu mayinja abasabi bassaayo amagi n’emmwaanyi eby’emisambwa egitugatta ku Katonda. Lubaale Kiwanuka ne Mukasa embuga zaabwe ziri Ssese. Lubaale Mukasa mukulu nnyo kubanga y’agaba ezzadde, y’agaba abalongo era bwe tuba tukulisa omuntu okuzaala abalongo tugamba nti ‘bweza’ abazadde n’addamu nti ‘bwa Mukasa’. Lubaale Kiwanuka ye mulwanyi w’emisambwa gyonna egiri ku Bukasa era embuga ye eri mu jjinja eriri ku mwalo Kisaba. Ku mbuga ya Kiwanuka tekkirizibwayo mwenge na kintu kyonna ekitamiiza. Ne Kabaka Kintu yava ku bizinga by’e Ssese. Okuva ku kabaka Kintu okutuuka kaakano emyaka gyakayitawo mpozzi nga 500.Abagezigezi mu by’obutonde bw’ensi bagamba nti abantu kasooka babeera mu nsi emyaka giwera nga 850,000 .Kintu eyava mu ggulu n’ajja mu nsi si y’ono. Ono yava mu bizinga by’e ssese n’ajja ku lakal.zino ze nsonga abantu abo ze basinziirako okulowooza nti kintu n’akakulu b’ebika be yajja nabo baava ssese. E Ssese abantu baaberayo dda nga ne Kintu tunnasuubirwa nti alizaalibwa, kubanga Mukiibi owoolugave bwe yadduka Bemba, yasaabala ennyanja n’agenda e ssese. Ebiwanuuzibwa ku kintu e ssese kintu yagya amagezi agaawangula Bemba. Kintu bwe yamala okuwangula Bemba, yalonda mangu mussajja we Mubiru n’amuwa okufuga amaato ge gonna agaagendanga e Ssese. Eyo ye nsonga Kintu kyeyava awa Mubiru n’abaana be emyalo emikulu ku nnyanja Nalubaale okwolekera Ssese, naddala emyalo egiri e ntebe. Singa kintu n’abantu be yajja nabo baali tebalina bumanyirivu bungi mu Ssese ebizinga n’emyalo tebandibifuddeko mangu era n’amayengo ga Nalubaale tebandyaŋanze mangu kugatuulako. 

E B u vi e w a K aly a n g o o k u m pi n’o m w alo N a m u bir u Kin t u y a k u b a w o olu biri. M u m w alo N a m u bir u Kin t u m w e y a s a a b alir a n g a n g’a g e n d a e S s e s e . E r a e r y a t o ly a kin t u m w e y a w u n g u kir a n g a n g’a g e n d a e S s e s e ly a yitib w a N t a m u n n y a n g u (b a git e n d a n g y o). E n k a si y a aly o b a a giyit a n g a KITA K U L A (e ky a t a k ula a m a z zi).K aly a n g o y e y alik u u m a n g a e r a y e y aliv u g a n g a. 3 6.Kin t u b w e y a v a e B u v vi K aly a n g o y e t e y a v a a y o.N a k a a k a ti K aly a n g o e B u vi m u t a k a m u k ulu. Waliwo enfumo ezigamba nti: ensozi z’obutaka enkulu e zim u e ziri k u lu k alu z a a v a m u n n y a n j a N alu b a ale n e zij j a k u lu k alu. Zino ze zimu ku nsozi ezo: Kkungu olw’Abempeewo ne Migadde, olw’Aboolugave eziri mu Kyaddondo era ne Nsumba olw’Abempindi oluli mu Mawokota. Ebika Kintu bye yasooka okuwa obwami obukulu ng’atuuse mu Buganda bye biibyo ebirina obutaka mu Ssese era bye bika ebyazaalibwa abantu Kintu be yajja nabo. Ebika ebyo bye bino. Aboolugave, Abenvuma, Abemmamba, Abeŋŋonge n’Abenkima. Obutaka bw’e Ssese obw’Ebika ebirala ebyajja ne Kintu bulinga bwafeeba bufeebi n’obumu ne buliibwa abantu abalala nga bannanyinibwo Kintu amaze okubawa obutaka obulala ku lukalu. 43. Okuva obwedda n’obwedda abaana ba Kabaka n’ab’Abalangira n’abanganda bonna babaaluza nkejje z’e Ssese ze baayita ez’e Mazinga. Ebigambo ebizibu ng’entalo n’eby’obulwadde obunene ebyabangawo mu Buganda, oluusi n’oluusi, amagezi ag’okubivvunuuka Bakabaka baagaggyanga Ssese. Kyetuva tulaba nga Kabaka Nnakibinge yeesitukira yennyini n’agenda e Ssese ewa Wannema okuggyayo omuzira Kibuuka okujja okumuyamba mu ntalo ze yali alwana n’Abanyoro. Kojja wa Kabaka teyavanga Ssese olw’okwebuuzaayo amagezi ag’okuyamba omwana we okufuga obulungi ensi ye. Eyo ye nsonga omu ku bakojja ba Kabaka kye yavanga ayitibwa “Nakasese”. Omuggo gw’obwakabaka oguyitibwa “Ddamula” (oba Mbagambira) ogukuumibwa Katikkiro n’ente y’obwakabaka eyitibwa “Mugumba” (azaala bagenyi) Omutaka Ssensalire gy’alunda, edda byavanga Ssese. Mukasa ye yabiwanga Kabaka. Balubaale b’e Ssese tebalina miziro, era n’Ekika ky’Eŋŋoma y’ebuganda tekirina muziro. Okuva ku Ssekabaka Kintu okutuuka ku Ssekabaka Chwa II, Bakabaka e Ssese tebaawangayo mufuzi ava ku lukalu okufuga essaza eryo, so ng’okuva edda Ssese nsi ya Kabaka w’e Buganda.Ssese si nsi empagule obuwanguzi. Ebyo bifaanana okulaga nti e Ssese eringa y’eri Obujjajja bwa Bakabaka n’Abaganda wawu. Mawokota, essaza ekkulu ennyo mu kika ky’Endiga Mawokota lye ssaza lya Kayima egganzi ennyo mu nsi yonna era nga kigambibwa nga ebika bingi birinamu obutaka. Embuga ya Mawokota enkulu eri Butoolo. Essaza lino lijjudde abakkiriza, ekitegeeza nti okusamira kunnyikivu nnyo mu kifo kino gye nzaalibwa. Bassekabaka bangi baakuba ebibuga byabwe mu Mawokota. Balubaale baagala nnyo omwenge, era kye tuva tuli abayiisa b’omwenge okusobola okugabulanga balubaale baffe okubasanyusa.E Mawokota ejjudde amatooke, emmere ewoomera ennyo abantu ba Katonda mu nsi eno.Okubuuza kikulu nnyo mu ddiini era ne mu nnono, olwo Bannamawokota abasamize ennyo kye tuva tubuuza nti ‘Wokota, Wokota !’ omulala era n’addamu nti ‘Wokota,

W o k o t a!’ T u k o m a g a n n y o e m b u g o, k w e t u t o ola n e t w a m b ala n g a t u sin z a e r a n’o k u t e e k a m u a b alo n g o, o k u ziik a m u a b a f u n e b a g g u mir a b ulu n gi a t e n e b ale m a k ululu m a n g’e m p e w o e b a k o m m o n t a e m a g o m b e. T uli b alu n zi b a n t e, e n dig a, e m b u zi, enkoko, n’ebirala. Ku bye tulunda kwe tulya ate ssaako n’okutonera balubaale, ssaako ne bakabona, era n’okukola saddaaka. Mu Mawokota gye tusanga ekiggwa kya Kibuuka Omumbaale, ow’enkizo ennyo mu kutabaala. Kibuuka yatuukira ku butaka e Mbaale, Mawokota era nga kampegaano yafuuka mmandwa nnwaanyi Okukujjukizaako ku mboozi ya Kibuuka Omumbaale etaggwa malojja, Kyobe Kibuuka ono bwe yatuuka e Mbaale, baamuzimbira awo okumpi n’ekiggya kya Mbaale. Weyasinziira okulumba abalabe abaali awo wonna mu Butambala ne mu Busujju. 3.Ennwaana ya Kyobe Kibuuka yali mpya nnyo mu Buganda ne mu Uganda yonna oba olyaawo ne mu nsi yonna mu kiseera ekyo.Yeewogomanga mu kire waggulu n’atiiriisa obusaale n’amafumu wansi mu balabe be ne bubatta okukamala ate nga bo ekibatta tebakiraba. Kyokka waliwo abagamba nti tekwali kulwanira mu kire wabula nga yakumanga ekikoomi wansi w’omuti ye nadda waggulu nga omukka Abanyoro gwe baayitanga ebire. Tetujja kudda mu za wattuuyo wabula ekikulu kiri nti Kibuuka Omumbaale yalina amagezi g’okulwana agaali tegannabaawo. Nga bwe bagamba nti ekinatta amaka tekyeramba luggya ate nga n’ekinatta Wambwa kisooka kugiziba nnyindo, omukazi Omunyoro abalwanyi ba Ssekabaka Nakibinge gwe baali bawambye, yabomba ekiro n’agenda ategeeza abomuggye ly’Omulangira Jjuma nti omuntu abatta asinziira mu kire okubalasa obusaale. Bwe baddamu okulwana, obusaale baabwolekeza mu kire waggulu.9. Kyobe Kibuuka ne bamulasiza eyo mu Ssingo. Eyo gye yava n’ebiwundu ng’ali mu kire n’agwa ku muti ogwa Kirundu oguli ku lusozi Kkulumba e Mbaale Mawokota kumpi n’amaka ge.11.Abantu baamanya nkeera nga Kyobe Kibuuka mu lubiri lwe taliimu. 12.Baali bakyebuuza gye yabulidde, omusajja Kituulawo ow’Endiga n’alaba omuntu waggulu ku muti kirundu n’agamba nti oyo si ye Kibuuka?13. Bwe bamala okulaba nga ye Kyobe Kibuuka, omusajja Kisiki ow’Endiga, n’akkiriza okulinnya omuti ogwa kirundu amuggyeyo.14.Bwe yamutuukako n’ayagala okumussa ku mabega akke naye wansi.15.Ebyembi bwe yamulema okussa ku mabega n’asindika n’agwa wansi, ara olwagwa wansi n’atondoka n’afa n’oluvannyuma n’afuuka lubaale ow’entalo. Bw’ogenda e Mawokota osangayo omugga Katonga, ng’okutte ku luguudo oludda e Masaka era ne Kkoba omugga lumu Ndugwa gye yasanga Lwomwa n’amulagirira okugenda e Ssese ewa Wannema anywe oluzaalo. Emigga Nakyetema, Kalungi, Nawandigi, ne Kibukuta nazzikuno nga gya nkizo; E Mawokota ng’eriyo olusozi Ssaabwe, n’ekibira Kisitu, ne Mpanga; n’olusozi kkungu; n’abeeyo gye baddukiranga.Mu Busiro yaliwo olusozi Bakka; ng’abeeyo nabo bawonera okwo. 

BUTAMBALA, esangibwa obutaka bw’Abaliga obulala era eyali abantu Katonda be yaggya ewala nga tebambala Kabaka Kintu bwe yava e Bukesa mu Butambala n’agenda asenga e Busujju yasanga ab’e Busujju beetimba bikoola bya nsujju kyokka nga e Butambala gye yali avudde baali bayita bukunya, kye yava agamba ebigambo nti ‘Abeesibye obusujju bakira obutayambala’.Wano amasaza gombi ne gafuna amannya gaago. Bakabaka baali nnyo ku mwanjo mu kusinza n’okutuuma amannya nga bwe tuneeyongera okulaba.

Ejjinja ly’Abengo Nakyejwe lyetooloddwa Baliga

Ejjinja ly’Abengo Nakyejwe

Mu Butambala gye tusanga ejjinja Nakyejwe neddala Kasajja agali e Mabanga. Ekitali kirungi n’akatono ejjinja Kasajja lyatundibwa ab’enguudo ne balyasa okuzimba oluguudo oludda e Masaka. Ejjinja lino eririwo ligaba emikisa. E Butambala gye tusanga oluzzi olw’omukisa Munywa Kabaka Kintu we yayitira n’anywa ku mazzi bwe yali agenda e Magonga mu Busujju gye yakuba olubiri lwe. GGOMBA, essaza eryasuubuzanga omuzigo n’omunnyo era nga lya muliraano n’obutaka bwaffe e Mawokota ne Butambala Ssekabaka Kateregga ye yagatta Ggomba ku Buganda. Mu Ggomba eriyo omuvule omunene ennyo ate omuwanvu Mmindyesaala ogugaba emikisa nga wansi waagwo waliwo ekibbo ky’ebigali abazzukulu mwe bassa ebigali okusaba bye baagala. Mu Ggomba eriyo ennyondo ya Kiwanuka eyava mu Ggulu n’egwa yokka nga eri ku lusozi Golola awali olubiri lwaKabaka Mwanga II. Ennyondo eno nkulu nnyo kubanga bwe tuba ne bye twagala naddala ebitulemeredde gye tulaga okusaba amaanyi okubiwangula.Ku lusozi Mpalo esuubirwa okubaayo emisambwa mingi era nnazzikuna nga kikafuuwe okusennyaamu enku. Waliwo kye tuyiga ku Katonda, nti ayita mu bintu bingi okwoleka amaanyi ge, kale tetusaanye kwesulubabba bintu eby’enjawulo ebyoleka n’amaanyi agasusse obw’omuntu anti tomanya Katonda ayinza okuba ayise mu byo. E Ggomba eriyo ensozi Sogesi ne Kisozi; n’abeeyo baawoneranga okwo. BUWEEKULA, erimu ku masaza Kibuuka Omumbaale ge yawangula mu ntalo okuva ku Bunyoro eri omusambwa Nakayima Omuti Nakayima Nakayima oguli e Mubende ku lusozi Nakayima mu Buweekula gujjude emikisa.Omusambwa Nakayima gwabulira mu muti ogwo gw’olaba era nakati guliko

omukongozzi akka a t i r i z a n t i e b y a m a g e r o o m u s a m b w a b y e g w a k o l a n g a n a g u n o g u j w a o m u t i N a k a y i m a b y e g u k o l e r a a b a z z u k u l u . O m u t i g u n o a b a k u g u b a g a m b a n t i g u s u s s a e m y a k a o l u k u m i . O m u n t u b w ’ a g e n d a a w a l i o m u t i , a y o g e r a n a g w o n a g u b u u l i r a e b i z i b u b y e e r a b a n g i b a w a o b u j u l i z i n t i K a t o n d a a b a k o l e d d e b i n g i n g ’ a y i t a m u N a k a y i m a o m u l i o k u f u n a e z z a d d e o m u l i n ’ a b a l ongo , o k u n o g a n ’ o k u n y w e z a e n s i m b i , o k u w o n a e n d w a d d e , n ’ e b i r a l a . 5 . K u N a k a y i m a t e b a k w e r a g u z a , t e b a k u g a b a d d a g a l a , e r a o y o a l i n a e k i z i b u a g e n d a n a m a t u g a m w a n y i a s a t u , a m a t a e b i k o p o m u k a a g a , w a m u n e w a a f u k k i l o y ’ o m u z i g o O m u g a n d a . 6 . K i n o ky e k i j j u l o ky ’ o b a o w a d d e y o . M u k u w a a y o e b i n t u b i n o o m u k k i r i z a a f u k a m i r a m u m a a s o g a N a k a y i m a n ’ a s s a e m m w a a n y i m u k i b b o , o m u z i g o n ’ a g u s i i g a k u m a f u m u n ’ e n s u m b i e z i r i w o . A t e g o a m a t a a g a s s a m u ky a n z i n ’ a n y w a k o e r a n ’ a w a n e k u m u k o n g o z z i n a y e n ’ a n y w a k o . A t e a g a b a g a s i g a d d e w o g a w e e b w a a b a n t u a b a s a n g i d d w a w o n e b a g a f u m b a n e b a g a n y w e r a w a m u c a a y i . O k w a n d i b a d d e n g a o k u g a b a e d d a g a l a , o m u s a m b w a N a k a y i m a o m u n t u g u m u l o o s a b u l o o s a n ’ o t e r e e r a n g a e b i s e e r a b i n g i g u k u l a g i r i r a e b y o k u l y a b y ’ o b a o g a b u l a a b a n t u a w o w a m m a n g ’ e b i z i b u b y o b i g e n d a b u t a d d a . E b i k u l o o s e b w a o k u s s a m u k i j j u l o b y ’ o g u l a n ’ o d d a k u N a k a y i m a n ’ o g a b u l a a b a l i y o , a w o o b a w e e b a z a K a t o n d a o k u k u k o l e r a e b i r u n g i e r a g w e b a a t u m a e n n y a m a a t w a l a o m u s i t o o b a e b i n t u e b i r a l a m u m a a s o g a N a k a y i m a n g ’ a k u l e m b e d d w a m u o m u k o n g o z z i n e y e e b a z a n g ’ e n o b w ’ a l a a m i r i z a ‘J j a j j a n z e g u n d i n k w e b a z a o l w ’ e b i n t u g u n d i b y e w a n k o l e r a ’ . E n s o n g a e n o ky a k u y i g a n n y o e r a a b a k k i r i z a o k w e b a z a n g a K a t o n d a w a a b w e o k u b a k o l e r a e b i r u n g i . A b a k k i r i z a a b a s a m i z e w a l i w o l w e t u g a m b a n t i ‘ Ky e w e e t e m a o l w a d d e , b w ’ o w o n a t o k i w a ’ , e m b e e r a e n o s i n n u n g i . E b y e w u u n y i s a n g a b w e b i t a g g w a m u n s i , o m u t i g u n o g u l i k o e k i t u n d u e k i r i n g a e b i f o b y ’ o m u ky a l a e b y e ky a m a , e k i t u n d u e k i r a l a k i r i n g a m a b e e r e g a m u ky a l a , k u l i k o e k i r i n g a a k a b i n a k ’ o m u n t u , n g a w a n o o m u s a m b w a N a k a y i m a w e g w a t u u l a n e g u b u l a . N a k a y i m a y a l i y e d d i r a N t e n g a k i n o t u k i r a b i r a k u n g a k i n o ky e y o l e k e r a k u k i t u n d u ky a m u t i e k i n g a o m u t w e g w ’ e n t e . 1 6 . K u N a k a y i m a k u l i k o n ’ e k i t u n d u e k i r i n g a o m u t w e g w ’ o m u n t u . E n s o z i M u b e n d e , M a g a l a , K a g a b a , n ’ e k i b i r a B u l o d a n e B w a n j a g y e b a a t e m a n g a M u j a g u z o n ’ a b e e y o b a a w o n e r a n g a a w o

Omusambwa Naka y i m a g w a b u l i r a m u m u t i o g w o g w ’ o l a b a e r a n a k a t i g u l i k o om u kon g o z z i a k k a a t i r i z a n t i e b y a m a g e r o b i n g i e b i v a k u N a k a y i m a on o

Omusambwa Naka y i m a g w a b u l i r a m u m u t i o g w o g w ’ o l a b a e r a n a k a t i g u l i k o om u kon g o z z i a k k a a t i r i z a n t i e b y a m a g e r o b i n g i e b i v a k u N a k a y i m a on o

 

B U L E M E E Z I er i o l u b i r i B a a m u n a a n i k a A b a l i g a m web a l i n a em i r i m u er a n ’ek i g g w a ky a K a w u m p u l i e B u yeg o k o n ’ o l u s o z i W a l u s i e y o g y ’ o b i s a n g a

O k u b u u z a k i k u l u n n y o m u d d i i n i e r a n e m u n n o n o , o l w o A b a l e m e e z i A b a l y a n n a k a ky e t u v a t u b u u z a n t i ‘ L e m e e r a , L e m e e r a , L e m e e r a ! ’ o m u l a l a n ’ a d d a m u n t i ‘ L e m e e r a , L e m e e r a ! ’ A b a l e m e e z i t wog e r w a k o n t i ‘ T u l i n k u c w a a b a a z i b i r a K a n g a a w o e k k u b o ’ a t e e r a n t i ‘ N ’ e b i y i t a e k i r o n e K a n g a a w o y e e t i k k a ’ . B i n o b y o n n a b y o g e r w a k u s s a m u b a n t u b u n t u b u l a m u o b u t a w e m u k i r a b a n n a f f e . K a t o n d a a y a g a l a a b a n t u t u b e e r e b a k k a k k a m u e b i s e e r a b y o n n a . M u B u l e m e e z i k u ky a l o B u y e g o g y e t u s a n g a e k i g g w a e k i k u l u e n n y o m u K u s a m i r a e ky a K a w u m p u l i O l u s o z i W a l u s i k i f o k i k u l u n n y o m u d d i i n i y a f f e A b a g a n d a . N g a b w ’ o l a b a e m m a n d w a n g ’ e k u l i n n y e k u j j o b a o b a e n n y i m b a z ’ e m m a n d w a n g a z i k u t e a k a t i , o l w ’ o b u w o o m u n ’ o b u n y u v u k o n ’ a k a b u g u m u o s a n g a n ’ e n g o y e e z ’ a w a g g u l u o z e e s a m b y e

 

lusozi

 

Abazzukulu bali m u k u s i n z a k u l u s o z i W a l u s i e r a w a n o e m p e wo z a b a j j a j j a z i z z e m u b a z z uku l u b a a b w e n g a n ’ e n g o y e b a z i g g y e e m u . 7 . E b y a l o n g a B a a m u n a a n i k a e r i o l u b i r i l w a K a b a k a k i k u l u n n y o m u K u s a m i r a , B b o w a - B u z i n d e , K a l u n g u , N d ej j e , n ’ e b i r a l a o g e n d a n g a y o o k u s a b a k u b a j j a j j a o f u n e b y ’ o y a g a l a k u b a e r i y o e b i g g w a n j o l o . 8 . E S s a m b w e m u g g o m b o l o l a y e N n y i m b w a y e e r i e m b u g a y ’ O m u t a k a o m u k u l u e n n y o K a k e b e N a a b u g w a m u e y a k u l e m b e r a m u b a n n e o k u n o n a K a b a k a K i m e r a n g ’ a j j a o k u l y a N n a m u l o n d o o k u v a e B u n y o r o . 9 . K u y e k w e k u v a e n j o g e r a e g a m b a n t i ‘ g u n d i a g u d d e m u b i n t u o b a o k u b a o m u t a k a w e S s a m b w e ’ nga K a t o n d a a b a d d e a l i n a ky ’ a k u w a d d e . 1 0 . E n s o z i B b o w a , S s e m p a , W a l u s i , K a t e e r a n d u u l u , K i g o z i , B u s o w a : e z o z o n n a z i r i B u l e m e e z i . 1 1 . Z i n o z e n s o z i e z a b e e r a n g a e z ’ e k i t i i b w a e n n y o , e z a y i t i b w a n g a e z a l u b a a l e n g a n a z o a b a n t u b a z i s a m i r a : E r a z e z a a b e e r a n g a e b i d d u k i r o b y ’ a b a n t u m u B u g a n d a , k a b a k a b w e y a b a z i n d a n g a o k w o k w e b a d d u k i r a n g a . 1 2 . B u l i e y a t u u k a n g a o k w o n g a a w o n y e k u b a n g a t e k w a t u u k a n g a m u g a b e w a K a b a k a n e w a a k u b a d d e o m u n t u o m u l a l a y e n n a a t a m b u l a m u n g e r i e y o o k u n y a g a e b i n t u b y ’ a b a l a l a . 1 3 . B w e b a a m u w u l i r a n g a n g ’ e k i t i i b w a ky e k i m u f a m a n g u a g o . OB U TA KA OB U L I K U K I T E B E E K I K U L U E M B A A L E , M AWOK O TA E n s o z i e z ’ o b u t a k a b w ’ A b e n d i g a e z i r i e M b a a l e M a w o k o t a m u d i s i t u l i k i t i y e M p i g i , G g o m b o l o l a . M u t u b a I , e M p i g i n e m u G g o m b o l o l a S s a b a g a b o , e M u d u u m a , M a w o k o t a , M p i g i z e z i n o : 1 . O l u s o z i K k u l u m b a 2 . O l u s o z i B u n n a m w e r i k u t u u l a k o B u v i n e S s e k a k o n i 3 . O l u s o z i B u y a n g a k u t u u l a k o S s e m i t i 4 . O l u s o z i M a z i b a k u t u u l a k o N a m u s o t a 5 . O l u s o z i M p a m i k u t u u l a k o S s e r u n k u u m a , L u w a n g a n e S s e k a s a m b a 6 . O l u s o z i M p a n g a e N a k a b i s o k u t u u l a k o N d a l u n e K a g g w e 7 . O l u s o z i S s e e n e n e k u t u u l a k o K i g u l i 8 . O l u s o z i M m e m b e k u t u u l a k o N a k a b a a l e E n s o z i L w a s i n e K i t a v u j j a n a z o z e z i m u k u z i k o l a e k i t u n d u M b a a l e . M u b u f u n z e , n e t u g a m b a n t i e r i n n y a l y a j j a j j a f f e M b a a l e l y e l a b u n a e n s o z i e z o e k k u m i e r a e r i n n y a e r y o n e l i k a l a k u k i t u n d u e ky o ky o n n a e ky e b u l u n g u d d w a e n s o z i e z o e k k u m i . OB U TA KA OB U L A L A K U N S O Z I E Z I TA L I M B A A L E O b u t a k a o b u l a l a o b w ’ A b e n d i g a o b u t a l i k u b u t a k a M b a a l e b w e b u n o : 1 . O l u s o z i B u y i j j a , M a w o k o t a k u t u u l a k o L u t a l o 2 . O l u s o z i B w e y a , B u t a m b a l a , k u t u u l a k o M p u n g u 3 . O l u s o z i M u t u n g o K i t i k o , Ky a d d o n d o k u t u u l a k o W a k i k u n g a 4 . O l u s o z i B u g i r i K i s u b i , B u s i r o , k u t u u l a k o N a k i y e n j e 5 . O l u s o z i B u s a n g a K k o o m e , Ky a g g w e k u t u u l a k o S s e k k o b a 6 . O l u s o z i S s i B u k u n j a , Ky a g g w e k u t u u l a k o K i b e e v u . E n s o z i z o n n a e z i r i m u o b u t a k a b w a b ’ E n d i g a m u B u g a n d a o k u t u u l a a b a t a k a a b a m a s i g a z i r i k k u m i n a m u k a a g a ( 1 6 ) . O m u n a a n a z e e t o o l o d d e k u B u t a k a

bw’Abendiga awaazikibwa jjajjaffe Mbaale ate n’omunaana omulala ze ziri mu masaza ago amalala agalagiddwa waggulu.

 

Abamu Ku Baliga Abalala Ab’ebyafaayo Mu Nsi

M.B. Nsimbi yali wa Mmamba wabula bwe yali awandiika ku bika mu 1991 yakkaatiriza nti “Abaliga buli kye bakola tebasaaga”.Leka nnyongere okukkaatiriza ensonga eno ng’ankuggyirayo abamu ku baliga abakoze ebintu eby’ebyafaayo, ebizimba eggwanga lyaffe Buganda.

ABALIGA ABATALI BADDA

Omuliga Fred Ssebatta: Muzzukulu wa Lwomwa ono tayimba aleruka.

Omuliga Fred Ssebatta                                                                                                                                                               Omuliga Fred Ssebatta

Omuliga Lwomwa Eng. Bbosa Danieri: Ono ye Lwomwa, omusajja yinginiya omutendeke era nnannyini wa kampuni ya Transa & Bbosa Electricals. Wa ssiga lya Nnamusota e Maziba, Mawokota.


Omuliga Ssemukuutu Edward: Abadde katikkiro w’ekika okumala ekiseera. Musajja amanyi obulungi obuwangwa n’ennono era bw’atandika okubirombojja olabira ddala omusajja Omuganda atali mwangu kusanga mu biseera bino. Musajja muntumulamu nnyo.

Omuliga Kayigwa John Crisestomu Kiyingi: Abadde ssaabawandiisi w’ekika okumala ekiseera. Mwogezi wa ku mikolo kayingo era ava mu ssiga lya Luwanga, mu mutuba gw’enkulembera ogwa Mpiima, mu Lunyiriri lwa Nansambu mwensibuka.

Omuliga Dr. Andrew Kiyingi: Omulongoosa w’emitima omukenkufu ennyo eyo mu Australia. Yassibwako omusango gw’okutta mukyala we, wabula oluvannyuma n’aguvvuunuka. Yaddamu n’awasa omuwala omuyimbi era ensangi zino omusawo alabikira ne ku ntambi z’ennyimba ne mukyala we.

Omuliga Oweek. Kabuuza Mukasa: Omu ku baatandika ekibiina kya Baana ba Kintu, Minisita w’Entambula za Kabaka n’Okulanya.

Omuliga Nyonyintono Kikonyogo: Yaliko Govana wa Bbanka ya Uganda

Omuliga Dr. Suzan Kiguli : Alina PhD mu nnimi ne litulica era asomesa Makerere mu Yunivasite

Omuliga Ambasador James Kinobe: Yaliko Memba wa Palimenti e Katikamu, Minista ate munnamaggye. Wewaawo alina ensobi ze yakozesebwa ku nnyina Buganda, ng’awaana etteeka ly’ettaka kazaala bulwa.

Omuliga Prof. Lutalo Bbosa: Yali Vice-chancellor wa Kyambogo University, yali Ssentebe wa UNEB ate kati nga ye Ssenkulu wa Team Business College e Mengo nga ku Nkulungo ya Kabaka eya Nnantawetwa.

Omuliga Benon Luggya: Eyatandikawo Maganjo Grain Millers era nnannyini Midland College e Kawempe.

Omuliga Joyce Nakibuuka: Omu ku baddukanya kampuni ya Maganjo Grain Millers .

Omuliga Oweek. Joyce Nabbosa Ssebuggwaawo: Meeya Lubaga Munisipaal era mukyala wa Eng. Ssebuggwawo taata omuto owa Maama wa Buganda Nnaabagereka Nagginda. Ekitegeeza nti Abaliga tuli ba maama ba Kabaka mu ngeri eyo.

Omuliga Mpungu Musa Kakomo: Akulira Masaka S.S. yatandikawo Mpigi Mixed S.S era yatumbula nnyo essomero lya Bulo Parents S.S mu Buambala, mukyala wange gye yasomera era eryo nga lye ssaza gye bamuzaala.

Omuliga Christopher Kalyesubula: Akulira Lubiri Nabagereka Primary School.Muwandiisi mu kika.Ava mu ssiga lya Kiguli e Sseenene era mutabani w’Omutaka Kiguli Kiyingi akulira essiga lya Kiguli.Omwami ono ayagala nnyo ekika kye era ategeera nnyo ebyobukulembeze naddala mu masomero.

Omuliga Wycliff Kiyingi: Munnakatemba ela Omuwandiisi w’ebitabo omuli Lozio Bba Ssesiria, Gwosussa Emmwaanyi.

Omuliga Ezekiel Luggya Lwasi: Yatandikawo Internal Institue of Business and Media Studies, yawandiika ekitabo ky’okwanjula.

Hon Asuman Kiyingi: Mukiise mu lukiiko lw’ggwanga mu Busoga

Oweek. Kaddu Sserunkuuma: Omukubiriza w’olukiiko lwa Buganda

Oweek. Sheik Ali Kulumba: eyali omukubiriza w’olukiiko lwa Buganda n’afiira ku mulimu ku myaka egisoba 80 ng’alinawo n’obusaba amata.

Omuliga Hon. Kiyingi Deo: Mukiise we Bukomansimbi mu Palimenti era ye mwami wa Oweek Florence Nakiwala Kiyingi

Omuliga Hon. Kafumbe Mukasa: Yaliko minisita w’ebyensimbi. Omuliga Aisha Nakiguli: Akulira Nabisunsa Girls’ School

Omuliga Dr. Sarah Nkonge: Alina PhD mu byenjigiriza, alina amasomero agawera omuli Kampala SS, era yaliko omumyuka wa meeya wa Kampala

Omuliga Oweek. Lule Sserunkuuma : eyali Ssaabalamuzi wa Buganda

Omuliga Bishop Dr. Balagadde Ssekkadde: Eyali Bishop we Namirembe.Musajja muyivu ddala era alina diguli ssatu be ddu.

Omuliga P. Kiyingi Bbosa: Munnamawulile wa Radio Kaboozi ku bbiri.Omusajja ono ayagala nnyo ekika kye ne Buganda.

Omuliga Bbosa Sserunkuuma: Muzannyi wa filimu omututumufu azannyira ku ttivvi n ya Bukedde mu muzannyo gwabwe omuganzi ogwa Zubayiri era ng’azanny nga Zubayiri.

Omuliga Wasswa Kiyingi: Muyimbi wa nnyimba za ddiini nga Mukama Jangu ombeere n’endala.

Omuliga Alice Nabatta: Mwannyina wa Fred Ssebatta.Omukyala ono wa kadongokamu.
Omuliga Kalyesubula: Omupiira agukyangira mu ttiimu ta ggwanga.
Omuliga Sserunkuuma: Omupiira agukyangira mu ttiimu ta ggwanga.
Omuliga Kiyingi John: Muyimbi wa nnyimba za ddiini nga Singa Teyali Oyo, n’endala.

Omuliga Lumu David: Muyimbi wa nnyimba za ddiini nga Ekintambuza Empola, n’endala.
Omuliga Lutalo David:Muyimbi wa maanyi ddala era alina ennyimba nga Kapaapaala, Yamba, Engumba Zaange, n’endala.
Omuliga Kiyingi: Eyaakafa ng’abadde muzannyi wa katemba mu Amalula ne mu IMAGINE

Omuliga Hajjat Hadijah Kinobe : Munnamawulile wa C.B.S Omuliga Paulo Bbosa , mutabani wa A.Bbosa era muzzukulu wa Pawulo Banadda Kiyingi.Bbosa ono musajja mukozi nnyo mu kampuni ya Uganda Cares ebudaabuda abalwadde ba mukenenya.Abeera Buziga mu Kyaddondo era ayagala nnyo ekika kye.

Omuliga Naluggwa Hatima Ssekaaya : Munnamawulire wa N.T.V
Nakiguli Christine:Muwala wa Damasco Kaggulire e Kyaliwajjala.Omukyala ono mukozi nnyo mu Yunivasite ye Kyambogo era ayagala nnyo ekika kye.Alina ebbaluwa ya PITMAN Mu buwandiisi
Omuliga Hon. Moses Ssemyano Kiyingi : yazaalibwa 1926 n’afa 1992 yasomera Buddo, Belham ne Tooting College e London.Mu1963 yali permanent secretary mu Minisitule ekola ku nsonga z’ebweru.Mu1966 yali directa wa IMF. Mu1973-1977 Minisita we’byenfuna.Mu1983 Ssentebe wa PTA eyasooka. Mu1989 Mukiise we Nakaseke mu NRC

Omuliga Efulansi Miriamu Lwalamukwano Musoke: yazaalibwa 16 – 03-1931, n’asomera Mengo Girls School. Aweerezza nnyo ekkanisa ya Lutikko e Namirembe nga omukebezi, asomesa n’abagole. Munna –Mothers’ Union

Omuliga Ssaalongo Douglas Nkonge Kaweesa e Bulamu: Yazaalibwa 1921 n’afa 1994, yasomera e Makerere, Namungoona ne Nkwanga mu Bugangazzi.Yatumbula essomero ly’e Kampiringisa eritebenkeza abaana mu mbeera ez’obuntubulamu .Yali musuubuzi e Wandegeya, n’e Bulamu ku lwe Mityana.Yali musajja mmekete era yazaala abaana abasoba mu 30 omuli n’abalongo emigogo ena.Nga bwe bagamba nti ‘Ekkerenda, liva ku lubaya’ ono ye taata wa Nkonge Douglas Kiyinikibi, akuwandiikira ebigambo bino.Wummula mirembe Taata.

Omuliga Omuzira Paulo Kikwanguyira Kiyingi Banadda: Yazaalibwa 1896 nafa 1968. Mutabani wa Samwiri Lwasi Buzaabo, ova mu ssiga lya Luwanga, mu mutuba gwa Mpiima mu lunyiriri lwa Nansambu. Yasomera Ndejje Junior school.Yayingira Kings’ College Budo. Yeegatta ku ssematalo eyazooka (1914-1918). Mu 1931 yeegatta ku Makerere Technical College. Yakulirako abakozi Abaddugavu mu Gavument ya Resident Buganda (Chief Native Administrative Secretary).

Yali muwi wa magezi owekyama owa Ssekabaka Daudi Chwa ll. Yawangangusibwa wamu ne banne mu bitundu bye Moroto ne Kitgum n’okusibwa e Luzira entakera nga bawakanya omuzungu okugezaako okubba ettaka (mailo 9000) n’okujolonga obwakabaka. Yali Ssaabawandiisi w’ekika ky’endiga 1937-1945.

Yali ssentebe w’olukiiko lw’ekika olwatuulanga mu maka ge e Makerere omulundi gumu mu mwezi enkola eno egenda mu maaso naguno gujwa ku nnyanja ya Ssaabalongo e Mengo buli lwamukaaga olusooka mu mwezi.Ye ne Yosefu Sserunkuuma Nkalubo, Tito Kyobe Ziryawulawo ne Erenesiti Kibuuka baagula ettaka ku nnyanja eyo awatudde woofiisi y’ekika. Yatereeza ennono, ensikirano, obulombolombo, n’ebyobuwangwa bw’ekika ky’endiga.

Muzzukulu wa Lwomwa ono yalina entomo etayogerekeka, omuzzanganda, mwoyogwaggwanga yennyini, kagezimunnyo, puliida w’omuntu w’abulijjo, kyokka omuntu ateekulembezanga era Dr. Ssekkadde ky’ava yamuwandiikako nga ‘Omuzira ataayatiikirira’

Omuliga David Buzaabo Kalumba Kiyingi:
Yazaalibwa 09-11-196. Mutabani wa Paulo Kikwanguyira Kiyingi Banadda era omusika we, ava mu ssiga lya Luwanga, mutuba gwa Mpiima olunyiriri lwa Nansambu. Yasomera mu Aggrey Memorial School.Yaliko kkalaani mu kitongole kya Gavumenti kyettaka.Yaliko omumyuka w’omuwandiisi w’byapa by’ettaka (Assistant Registrar of Titles). Yeegatta ku Bbanguliro ly’amateeka (LDC).Mu 1974 yeesogga Makerere University okusom diguli mu mateeka.

Yeegattta nate ku Bbanguliro ly’amateeka (LDC) okufuna ebbaluwa eyawaggulu emukkiriza okuwoza emisango mu kkooti. Mu 1978 yafuulibwa omuwandiisi w’ebyapa by’ettaka. Mu 1981 yeegatta ku Mugerwa & Matovu Co. Advocates.Yatandikawo Kulumba – Kiyingi & Co. Advocates.

Muzzukulu wa Lwomwa ono ku nsonga z’ettaka akwata ekifo kya kumwanjo nnyo kyokka ggwe akaayiirwa amazima tomwesembereza.Ye bba w’omugenzi Harriet Nakazaana Kiyingi eyali RDC w’eMubende, Muwala wa Erisa Musoke e Kyebando.

Omuliga Dr Dr Balubuuliza Kibuuka Kiingi:
Yazaalibwa 10-10-1944. Mutabani wa Paulo Kikwanguyira kiyingi Banadda ava mu siga lya Luwnaga mu mutuba gwa Mpiima mu lunyiriri lwa Nansambu. Yasomera Kisubi ne Makerere College. Yafuna diguli esooka mu bwa Yinginiya, Ing. (grad) Heilbronn, German.Okuva 1979 ne B.A. (London), M.A. (Bonn) mu 1989 n’afuna diguli eyookusatu eya Dr. Phil.(Blelefeld. Mu 1998 yafuna PhD eya waggulu eya D.litt okuva mu Kinyatta University).1971 – 1975 yasomesa mu UgandaTechnical College, Kyambogo. Yawandiika ekitabo Enkuluze y’Oluganda ey’e Makerer nga n’omu ku bayambi be mu kuwandiika ekitabo kino naye muzzukulu wa Lwomwa, Nkonge Douglas Kiyinikibi akuwandiikira bino.

Yayamba mu kuwandiika enkuluze mu nnimi endala nga Olucooli, Olusoga, Runyoro utooro ne Runyankole – Rukiga ng’ali mu Makerere University nga omugunjuzi.Yasomesa mu zimu ku Yunivatite ze Kenya enkulu nga Nairobi, Kenyatta ne Moi University. Alafubana okutuusa oluganda ku ddaala eryasanguza sayansi era emirimu gye egy’ebyewuunyo gisangibwa ku www.luganda.com

Muzzukulu wa Lwomwa ono yatamiira by’amagezi na lulimi lwe. Ate mu Uganda wano bwe wabaawo amuwa omukono mu buyigirize, tetunnamulaba. Musajja mufumbo era alina abaana babiri Banadda Kiyingi, asogola omwonge mu Nile Breweries ne Naluggya

Omuliga Dr. Kikuttoobudde Ssekkadde Kiyingi:
Yazaalibwa 8-08-1951, mutabani wa Paulo Kikwanguyira Kiyingi Banadda ava mu lunyiriri lwa Nansambu. Yasomera Kings College Buddo era yasoma PhD mu kutabula eddagala okuva mu Universisty ye Sidney, mu 1985. Yaliko ssentebe wa (PAA) Pan African Association 1989 / 1990. Fellow wa Royal Australian College of General Practitioners (FRACGP). Anoonyerezza nnyo ku bulwadde bwa asima n’enzijanjaba yaabwo. Mu 1975 yayambako MB Nsimbi nga yejjukanya ekitabo kye ‘Amannya Amaganda n’ennono zaago’. Mu 2002 yawandiika ekitabo ‘Olulyo lwa Kiyingi omuzira Ataayatuukirira’. Muzzukulu wa Lwomwa ono omukugu ayagala nnyo ebyobuwangwa bw’eggwanga lye Buganda, anyumirwa nnyo naddala ennyimba ennansi, ebivuga n’ennyambala eyaffe ey’edda, ekintu ekitali kyangu kusanga ku bantu bayivu nga ye,. Musajja mufumbo era alina abaana 4: Kulumba Kivebulaaya (Munnamateeka mu Australia, Nabbosa Makula (Omusawo omutendeke), Sam Lutalo ne mwannyina omulala.

Omuliga Dr. Samuel Kigwira Kiyingi Lutalo: Yazaalibwa 03-0901946 yasomera Kings’ College Buddo. Yafuna diguli y’obusawo (MBChB) okuva mu Makerere University mu 1973. Mu 1978, yafuna diguli ey’okubiri (Master of Medicine). Yakolera mu Royal London Hospital mu 1982. Yaliko omukulu wa Gweru Hospital, Zimbabwe. Yasomesaako mu University of Zimbabwe Medical School. Musajja ayagala ennyo ekika kye era mufumbo alina abaana abawala bana.

Omuliga omugenzi Ssalongo Kati Sserunkuuma, e Kitavujja Mbaale Mawokota , mu ddaame lye, yaleka awadde Ekika kye Ndiga yika ze ttaka biri(2) ku butaka e Mbaale. Weebale nnyo taata ettaka batono abaligaba, ekiraga nti wayagala nnyo ekika kyo.

Omuliga Omugenzi Yosefu Sserunkuuma Nkalubo owe Kamuli: Y’omu ku bataka abana abaateesa era ne bagula ekibanja ky’ettaka mu Kibuga e Mmengo okuzimbawo ekkakkalabizo ly’ekika ky’Endiga, awo ku lubalama lw’ennyanja ya Kabaka e Mmengo.

Omuliga Omugenzi Erenesiti Kibuuka owe Kabowa: Y’omu ku bataka abana abaateesa era ne bagula ekibanja ky’ettaka mu Kibuga e Mmengo okuzimbawo ekkakkalabizo ly’ekika ky’Endiga, awo ku lubalama lw’ennyanja ya Kabaka e Mmengo.

Omuliga Omugenzi Yosefu Sserunkuuma Nkalubo owe Kamuli: Y’omu ku bataka abana abaateesa era ne bagula ekibanja ky’ettaka mu Kibuga e Mmengo okuzimbawo ekkakkalabizo ly’ekika ky’Endiga, awo ku lubalama lw’ennyanja ya Kabaka e Mmengo.

Omuliga Omugenzi Erenesiti Kibuuka owe Kabowa: Y’omu ku bataka abana abaateesa era ne bagula ekibanja ky’ettaka mu Kibuga e Mmengo okuzimbawo ekkakkalabizo ly’ekika ky’Endiga, awo ku lubalama lw’ennyanja ya Kabaka e Mmengo.

Omuliga Omugenzi Kyobe Tito Ziritwawula owe Wampeewo: Y’omu ku bataka abana abaateesa era ne bagula ekibanja ky’ettaka mu Kibuga e Mmengo okuzimbawo ekkakkalabizo ly’ekika ky’Endiga, awo ku lubalama lw’ennyanja ya Kabaka e Mmengo.

Omuliga Omugenzi Nalunkuuma Kyagulanyi: Maama w’omuyimbi omututumufu Kyagulanyi amanyikiddwa nga Bobi Wine. Omuliga Betty Nakibuuka: muyimbi wa nnyimba za ddiini ya christo omututumufu. Alina ennyimba nga; Munene munene, Tukutendereze Yesu, n’endala nnyingi era ye nnyina w’omuyimbi omuto Baby Gloria.

Omuliga Dr. Kiguli: Akulira Uganda Radiologist Association mu Yuganda.

Omuliga Gorreti Naluggya: Muyimbi, oluusi yeeyita Looya w’abakyala. Omukyala ono mulema, kyokka mukakaalukanyi nnyo.

Omuliga Nalunkuuma Nsereko: mukyala wa munnamawulire era munnakatemba omututufu owa musajja wa kabaka Nsereko akolera ku CBS.

Omuliga Kelvin Kizito Kiyingi: Omumyuka w’omwogezi wa Bbanka ya Yuganda
Omuliga Lutalo Mohammad:yawangula omudaali gwa bronzi mu mizannyo gya Olympics egyali mu Bungereza mu Augusito, 2012.
Omuliga Sam Lutalo: Ye yasooka okufuna diguli ya PhD ey’abantu abatayogera era nga tebawulira. Yaiggya mu Univasite ye Lancaster.
Omuliga Esita Muleme Nabbosa. Mukyala munnabyanjigiriza nnyo. Yasomera Gayaaza n’asomesa e Kampala Mukadde okumala ebbanga. Alina essomero ly’abaana erya Joy Infant School e Mganjo. Obusomesa agenda kubuwezaamu emya ataano nga tutuuse mu 2014.
Omuliga Joseph Bbosa: Munnabyabufuzi omugundiivu era nga ye ssaabawandiisi wa UPC, ekibiina ekikyasinze okukyayibwa wano mu Buganda olw’ebisaga bye kyatuusa ku Buganda mu bukulembeze bwa kawenkene erinnya lye nga saagala kuliwandiika mu kitabo kino.
Omuliga Samuel Kaggulire e Namasinda. Yali musajja mufunyi ddala, ayagala ennyo eggwanga lye era nga ye yali akulembera omutuba gwa Mpiima gwe nnasikira.Omukulu ono ne kitange be baana ba jjajjange Danieri Kiguli Kijojje agalamidde e Kyabbumba mu Busiro. Ye nno engeri gy’ataazaala mwana mulenzi, nze akuwandiikira nnalina okusikira omutuba, anti emirimu gino gye tukola gya nsikirano.

ABALIGA ABATALI BA LEERO

Omuliga Omutaka Buvi: Omuliga Buvi awamu ne Kituuma ne Nnakatandagira, bajjukirwa nnyo olw’okukaayanira obuvunaanyizibwa bw’okukuuma ebintu bya Kibuuka. Kigambibwa nti Kalyesubula bwe yali ali mu kkomera Mwendansiko, abataka abo bonsatule baakaayanira omulimu ogw’okukuuma ebintu bya Kibuuka Kyobe okutuusa Kabaka lwe yandibitumizza. Omusajja Munyweze eyali akuuma Kalyesubula bwe yamunyumiza ku mpaka ezo, Kalyesubula yagamba nti ssinga teyali musibe empaka yandizisaze ng’ababuulira omuntu eyali omutuufu okukuuma ebintu bya Kyobe Kibuuka. Abataka bwe baatuula okulonda anaabikuuma, Munyweze kwe kutegeeza Buvi ebigambo bya Kalyesubula era tebaalwa ne bamuyita.Kalyesubula bwe yajja nagamba nti Omutaka Buvi, Ssekabaka Nakibinge gwe yalonda okukuuma omuzira Kibuuka ng’avudde e Ssese, era y’alina n’okukuuma ebintu bye, kubanga kabaka gw’alibuuza ebintu bya Kibuuka.
Ensala ya Kalyesubula eyo, abataka bonna baagikkiriza ne bagisiima. Omutaka Buvi n’okuuma ebintu by’omuzira Kibuuka era n’okutuusa kati yalabirira ebiri mu Kkanisa ye Mbaale n’ekiggwa kya Nagalemedde muk’omuzira Kibuuka. Buvi ye yawandiikira Ssekabaka Mulondo ng’amusaba okuta kalyesubula era bwe baamuta n’amwa enviiri oluvannyuma omwava erinnya lye Lwomwa nga bwe twalaba emabegako.

Omuzira Mpungu: Owessiga e Bweya eyalya Obutambala. Mpungu mutabani wa Nakabaale Mikisesangwa e Mmembe, Mawokota muzzukulu wa Mbaale e yali omugabe wa Ssekabaka Kateregga mu kugaziya obuganda mu bugwanjuba. Newankubadde nga Abanyoro baali balwanyi nnyo mu biseera ebyo, Mpungu teyatya kubanganga. Olutalo yadde lwatwala akaseera, yalwa ddaaki nabasiguukulula nabasindiikiriza ewalako mu bugwanjuba era mu kumwebaza, Ssekabaka Kateregga yamuwa ekitundu kye yawangula ng’akifugira mu linnya Katambala.

Omuliga Kibeevu: Ye yalya Bulandoganyi, n’agoba Nnamuyonjo.Owesiga Kibeevu e Ssi-Bukunja, Kyaggwe mutabani wa Ssentumbwe owomuuba e Mpanga-Nnakabiso, Mawokota muzzukulu wa Ndalu owessiga muzzukulu wa Mbaale. Kibeevu yali muzira nnnyo mu ntalo era e Kyaggwe yagendayo ne Ssekabaka Mawanda (eyafuna erya mawanda olwa nnyina okuwandanga ng’ali lubuto lwe) ngalwana ne Nnamuyanja eyali mu Bukunja. Mawanda bwe yamala okuwangula n’agoba Nnamuyonjo mu Bukunja, naasimbira Kibeevu omutuba ku luzozi Ssi.

Olwo nno si kwe kufuuka obutaka bw’Abaliga obukulu mu Bukunja, Kyaggwe era bwe Butaka Kibeevu owessiga gy’atuula. Wempandikira bino nga mpulira akasambulabbwa akokujweteka ba ssaabanyala n’okuziyiza Kabaka okulambula abavubuka mu kyaggwe nga 12-09-09. Abaliga n’Abaganda mwenna mujjukire nti ensi yaffe Buganda yagula musaayi. Mutusanyusa nnyo buli lwe musimbira ekkuuli ebintu ebifutyanka kabaka n’eggwange lyammwe Buganda okutwalira awamu.

Omuliga Luzige: Ono yawangula Buddu, Abaliga ne tulya obwa Ppookino.Obwa Ppookino nnazzikuno nga bwa Baliga kubanga Buddu yawangulibwa omuliga Luzige omugabe wa Ssekabaka Jjunju. Luzige Ppookino eyasooka ava mu Ssiga lya Ssekasamba mu mutuba gwa Namujulirwa e Kisozi, Buddo mu Busiro.

Ow’Endiga Yiga ye yadda ku bwa Ppokino ku Ssekabaka Jjunju, ava mu ssiga lya Ssekasamba mu Mutuba gwa Namujulirwa e Kisozi, Buddo mu Busiro.

Omuliga Yiga: Naye yalya obwa Ppookino ku Ssekabaka Jjunju. Luwalira yabulya nga Ssemakookiro yali ku Namulondo.

Omuliga Luwalira: Ono yalya obwa Ppookino ku Ssekabaka Ssemakookiro, ava mu ssiga lya Ssekasamba mu mutuba gwa Namujulirwa e Kisozi, Buddo mu Busiro. Bannabuddu baamuggyako n’enjogera egamba nti “okyemanyi, Omunyoro mwa Luwalira”. Ekyo kyava mu kubaagala nnyo.

Omuliga Nkonge Namujulirwa: Ono obwa Pookino yabulya ku Ssekabada Ssuuna II ne ku Ssekabaka Muteesa I, ava mu ssiga lya Ssekasamba mu mutuba gwa Namujulirwa e Kisozi, Buddo mu Busiro. Muteesa yamwagala nnyo era olw’okumujulizanga ku nsonga ezitali zimu abantu baamukazaako erya Namujulirwa kyokka nga ye yali ow’erinnya Nkonge.

Ezziga ly’omusajja liva wala naye kigambibwa nti lumu Namujulirwa yakaabira emmere abantu abaali basindikiddwa kabaka bwe baatema ennyo amatooke ge. Namujjulirwa teyalwa n’asituka n’abalwanyisa, ng’atya nti bayinza okumala emmere mu nsuku n’abulwa gy’awa Kabaka. Ebyo abadongo n’abalanga olwabagwa mu matu ne boogeza enkoba nti: Abadongo nno kye babeeredde, olwabiwulira nga boogeza nkoba nti: “Namujjulirwa Omuliga Yakaabira emmere, Yandiridde ku nte ze, Natakaabira mmere”.

Omuliga Oweek. Henry Nnyonyintono: Ono yalya obwa katikkiro.Oweekitiibwa ono ava mu ssiga lya Nakabaale e Mmembe Mawokota, mu mutuba gwa Ssekkadde Ssejjemba e Lugogo, Mawokota yalya obwa Katikkiro ku Ssekabaka Mwanga II, ye yakulembera Abasomi Abakurisitaayo okubatuusa e Kabula gye baddukira mu ntalo z’eddiini.
Nnyonyintono yali muzira nnamige wabula ebyembi nga bwe bagamba nti “Abazira bafiira mu ntalo” ne Nnyonyintono, bambi olwe Mawuki teyalwabula bwe baamuttira e Mawuki mu Ggomba mu 1889. Kigambibwa nti ekyamuttisa kulwanira ku mbalaasi waggulu ng’abalabe bamulengera.

Omuliga Aloni Kiguli: Ye yatandika emipiira gy’ebika. Omuliga Aloni Kiguli Mikiseesangwa eyali owomutuba gwa Ssekkadde Ssejjemba e Lugogo, Mawokota mu ssiga lya Nakabaale e Mmembe, Mawokota mutabani w’omugenzi Samwiri Katazza Balagadde e Nabutiti Bukuya, Ssingo ye yaleeta ekirowoozo ky’okussaawo empaka z’omupiira gwe bika byo mu Buganda, mwe bivuganyiza nga bwe byavuganyanga edda mu mirimu n’emizannyo egy’obuwangwa nga bwe kyandibadde ekirungi okutandikawo empaka z’omupiira.

Ebbaluwa Ssekabaka Muteesa II yagifuna bulungi era n’amuddamu nti alibikolako ng’akomyewo e Buganda anti mu kiseera ekyo yali akyasoma e Bungereza.Ssekabaka Muteesa II bwe yakomawo, yayita Kiguli amunyonnole bulungi ensonga ze ezaali mu bbaluwa era okukkakkana nga kabaka abakkiriza.

Lwomwa Rev. Canon Kezekiya Kaggwa Ssekubunga
Oyo tumumanyiiko bingi kubanga si wadda ate n’abantu be abamu bakyaliwo. Omugenzi Lwomwa Canon Kezekiya Kaggwa (ne lya Kalyabagatte limusaanira) yaweereza nnyo ensi ye ng’ayita mu ddiini ne mu kika kye era n’engeri endala.

Lwomwa Canon Kaggwa Yazalibwa Isaya Mbasaakaaze Kalibwami. Nnyina yayitibwanga Saala Kitta.Yazaalibwa Rev. Tomasi Ssenfuma.Lwomwa Canon Kaggwa yatonnya ku nsi mu mwaka 1877, n’afa nga 17 September, 1967.Yaziikibwa ku Kkanisa Luttiko e Namirembe.

Lwomwa Sekubunga, Obwawule bw’ekkanisa yabufuna mumwaka 1911, obwalwomwa n’abulya mu 1937. Emirimu gyombi emizibu yagigatika n’agikola okutuusa lwe yafa.Canon Lwomwa Kaggwa yayagala abantu ba buli ngeri.Teyasosolanga mu bantu olw’eddiini zaabwe oba amadaala gaabwe oba amawanga gaabwe, abakulu n’abato, abagagga n’abaavu, bonna yabayisanga ng’abantu.

Omuliga Lutalo e Buyija. Yali ayitibwa Ssembabulidde. bwe yalaga obuzira mu ntalo za Ssekabaka Nakibinge n’alondebwa okutuusanga ku kabaka ebifa ku lutalo buli kiseera. Kye yava ayitibwa Lutalo.

Omutaka Mpungu e Bweya. Oyo mutabani wa Nakabaale e Mmembe .Ssekabaka Kateregga gwe yagaba okugaziya Obuganda mu Bugwanjuba.Mu biro ebyo Abanyoro baali ba maanyi nnyo naye Mpungu teyatya kubatambaala. Newankubadde nga yalwawo okubasiguukulula naye ekyo yakikola, n’abongerayo mu Bugwanjuba. Kabaka okumwebaza, kwe kumuwa okufuga ekitundu kye yawangula, ng’akifugira mu linnya KATAMBALA.

Omuliga Ssemukulungwa: Ono ye yasikira Luwalira, obwa Ppookino yabulya ku Ssekabaka Suuna II.
Omulongo Dawudi Wasswa: Ono ava mu ssiga lya Mpungu eyalya obwalwomwa mu ntalo z’eddini, naye yalwana nnyo mu ntalo z’eddiini.Balwanyi banne baamutuuma kafulu olw’okumanya ennyo okukuba emundu.
Omuliga Omutuukirivu Bruno Serunkuuma: Yazalibwa Ppookino Namujulirwa. Yali omu ku bazira abaagumira okufa olw’eddiini.Omuntu aguma n’attibwa olw’ekintu ky’aba akkiriza aba muzira.

Omuliga Omutuukirivu Mukasa Kiriwawanvu: Mwana wa Lumanyika Kirwamukyayi.Yasalawo okufa ku lw’eddiini empya.Omuntu aguma n’attibwa olw’ekintu ky’aba akkiriza aba muzira.Era ono aba wa Ndiga.
Abaliga bajjukirwa nnyo ng’abaali abazira ennyo mu ntalo era mpozzi kyandiba ng’obuzira buno baabugya ku Kibuuka Omumbaale gwe baggya e Ssese ate oluvannyuma n’afuuka nga ow’ekika.

Omuliga Dokita Donoziyo Bbosa Baamundaga Kaddu: Ono yali musawo wa kizungu omutendeke obulungi era eyayagala ennyo omulimu gwe ogw’obusawo wamu n’eggwanga lye Buganda okutwalira awamu.
Dr M.B. Nsimbi bw’aba anyumya ku muliga ono, agamba nti Kitaawe ye nguli Petero Kaddu Byakusaaga ava mu mutuba gwa Kinaagomba, mu ssigga lya Ssemiti e Buyanga, mu mawokota. Kitaawe yali muweereza mu kereziya y’e Katende, ng’akola mulimu gwa busaakirisitiya. Petero yafa mangu, n’aleka Baamundaga nga bbujje. Nga bwetugamba nti “Nkoba zambogo, zeggya zokka mu bunnya”, ne Baamundaga yeesitula yekka okuva wansi kitaawe we yamuleka. Yava buto nga mujagujagu.Yasuubula ku mbugo n’azitundanga mu katale e Mpigi. Nnyina Cecilia Namwanje Sibaaliramu yamuyigiriza okulima n’akuyiga.

Baamundaga ne nnyina baasengukira ku kyalo Muzinda, mu Busiro, Baamundaga n’ayiga emizannyo gyonna egy’Ekiganda n’egy’Ekizungu.Mu kigwo yali tawunyikamu. Mu kwesa yali mmo, anti nga banne abagobya nkaaga.Yagenda n’ayiga okukuba akadingidi n’okuyimba n’asinga n’abakulu. Yakubiranga nnyo mu maduuka e Buloba, abaamulabanga ne beewunya okulaba ebbujje erikuba endingidi neyimiriza n’abatambuze. Abantu baalowooza nti omulenzi oyo bw’alikula aliba mutongooli kkungwa sso nga liiso ddene (alaba wansi ne waggulu) yali amuterekedde omulimu mulala nnyo Oluganda lulimu engero nnyingi eziyigiriza ebintu ebya buli ngeri. Olumu ku zzo lwe luno, “Omukisa nkukunyi, tegutuulirwa”. Ogwa Baamundaga gwaggyira mu kadingidi, ggwe anti wuliriza.

Lumu yebba ku nnyina n’akwata akadingidi ate nga naye bw’ayogera byonna bye yagala okwogera. Akadingidi kaagumbya n’abatambuze, abasajja n’abakazi, abakulu n’abato, nga beerolera ebbujja erikuba akadingidi okuzaama.

Mu baagumba nga banyumirwa akadingidi ka Baamundaga mwe mwali omusosodooti eyamanya nga Baamundaga mulekwa n’ayagala amutwale kussomero, ku kadingidi ayongereko amagezi amalala.omuzirakisa oyo ebigambo bwe yabyanjulira sibaaliramu kata afe essanyu. Ennaku zaayitawo mbale baamundaga n’atuuka mu ssomero e Lubaga, wuuyo st Mary’s Kisubi.Okulinnya akasozi Makeerere teyakusangamu buzibu, n’atandika omusomo gw’obusawo ogwalema banne abamu beyasoma nabo. Ogwo yagukuba mangu olukumutwe mu mwaka 1927. Yawandisiiwa ng’omusawo mu 1930. Mu masomero gonna, yali kafulu mu mizannyo egyalimu. Mu Makerere yali kapiteeni wa ttiimu y’omupiira. Obusawo yabutandiki mu 1927. Yali omu ku basawo abasatu Bannayuganda abasooka mu Uganda; (Baziwaane), (Bamugye) naye. Yakolera mu bibuga bya Uganda bingi.

Yali omu ku basawo abaalwanyisa ennyo endwadde ya kawumpuli eyali eyagala okumalawo Bannayuganda.

Mu 1936, Baamudanga yali mu kibuga Butyaba mu Bunyoro. Eyo gye yazzizza gwe baali bayita omusango ogwalema okuwaaba. Yagenda n’alongoosa omuzungu eyali agudde ku kabenje mu nnyonyi, n’amuwonya. Abazungu abamu abaalimu katwewungu bwe baakiwulira ne bagamba nti yakola kivve, asaana kutwala luzira asibibwe. Ani yamuwa obuyinza okulongoosa omuzungu? Bagamba nti “akusinga akukubya gw’okutte”, Baamundaga yatwalibwa e Luzira n’asibibwa ngalinda okuwoza ogw’okulongoosa omuzungu, naye byali bya mpuna, ( ng’omubbi bamubbye). Anti baali bamutwala mu kkooti okumuwozesa, ebbaluwa n’emidaali n’ebirabo ebyava ewa Ssekabaka George VI okumwebaza olw’okuwonya obulamu bw’omuzungu ne bituuka. Awo omusango wegwakoma; ezaali ennaku za baandaga ne zifuukirayo essanyu lye. Namugereka bwatyo bw’akola, kyeva agya amayembe ga segwanga ku mutwe n’agazza ku magulu!

Baamundaga yayagalanga nnyo eggwanga lye n’ebyobuwangwa ne Baganda banne. Baamundaga yakola ekyewuunyisa kubanga Ssekabaka Muteesa ekigere kye ekisajja kyali kiremye mu malwaliro mangi naye ne bamamuzigirira Baamundaga n’akijjanjaba n’akiwonya mu 1958. Muteesa bwe yasanyuka ennyo n’amuwa n’okukulira amalwaliro gonna aga Buganda.

Baamundaga, amagezi ge gonna n’amaanyi ge yabiwaayo okujjanjaba abalwadde.
Teyayimbagatanya mirimu ng’abasawo abamu bwe bakola. Abaana be bonna yabaagalanga nnyo, kye yava abatwala mu masomero bonna ne basoma. Dokita Baamudanga Yafa Nga July 4 1978, n’aziikibwa Nga July 6 1978.

Omuliga Rev. Dokita George William Kiyingi Kabaale Baamudanga: Omukulu wa Seminaliyo y’e Jinja ate nga ye mumyuka wa Bishop waayo, Dokita Mathias Wasswa,

Omuliga John Mpanga (B.Com, M.Com.MBA). Mutabani wa Dokita Baamundaga eyasoma obulungi ebyenfuna. Omuliga Twase: Ebyafaayo bya Twase yabikolera mu kucanga mupiira. Y’omu ku basambi b’omupiira abaatikirivu abaabaddewo mu Yuganda. Yagusamba ku Michwa II ne ku Miteesa II, abantu ne bagambanga nti “Ekyo kirungi ng’omupiira gwa Twase”.

Ekiseera Twase kye yasambiramu ennyo omupiira, empaka z’okugatta Uganda ne Kenya we zaakalambirira, nga Uganda erumizza engabo amannyo.ekyo tekyagaana Uganda kwabalagana na Kenya mu mpaka z’omupiira.omupiira gwanyumira nnyo abalabi kubanga Twase yagucanga n’adda ne mu kati, Uganda n’ewangula. Abayimbi oluusi baba ng’abalaguzi kubanga bayimba nti “Omupiira gwali gwa kugatta nsi naye Twase yasamba gwa kugattulula”. Okuva olwo eby’okugatta Kenya ne Uganda tebyaddayo kuwulirwa.

Omuliga Bakongola: Ye bwe yakubanga engalabi ku Muteesa II ng’omuntu ayinza okutya ng’alowooza nti anaagyasa ate nga mu kunyuma eri wala.
Omuliga Fr. Bbaaziriyo Lumu: Omu ku baana abasatu enzaalwa ye buddu abaali abasaale okwesogga n’okusaasaanya eddiini y’Obukristu. Kati emyaka giweze kikumi be ddu wempaaniikira bino mu Gatonnya 2013.

Abendiga ab’ebyafaayo bakyaliwo era tetujja kusobola kubawandiika bonna mu kitabo kino.Katulowooze ku kuwandiikayo ekitabo nga kiraga Baliga ba byafaayomu bujjuvu.
Omuliga Dr. Fredrick Nkonge: Musawo musawo omutendekeke ennyo era atendeka n’abasawo abalala. Waliwo Omulamuzi omukulu Solome Bbosa n’Omulamuzi omukulu Nkonge, sibamanyi nnyo naye bateekwa okuba n’akakwate ku Ndiga.